Bilgisayar bilimleri tarihinin en merak edilen ve sıklıkla yanlış anlaşılan sorularından biri şudur: "C programlama dili ne ile yazıldı?" Bu soru, sıradan bir merakın ötesinde, yazılım mühendisliğinde "tavuk mu yumurtadan, yumurta mı tavuktan çıkar?" paradoksunun en somut örneklerinden birini temsil eder. Günümüzde modern işletim sistemlerinden gömülü sistemlere kadar her yerin temelini oluşturan C dilinin kökenine inmek, sadece bir dilin doğuşunu değil, aynı zamanda modern sistem programcılığının evrimini anlamak anlamına gelir.

Bu makalenin birinci bölümünde, C dilinin doğuşundan önceki katmanları, Dennis Ritchie ve Ken Thompson’ın Bell Labs’deki çalışmalarını, B dilinin mirasını ve donanımsal kısıtların yazılım dilini nasıl şekillendirdiğini derinlemesine inceleyeceğiz.

1. Donanımdan Yazılıma: PDP-11 ve Assembly Dili Temelleri

1960’ların sonlarında ve 1970’lerin başlarında, Bell Labs (AT&T) bünyesinde çalışan araştırmacılar bilgisayarlarla etkileşim kurmak için daha esnek ve taşınabilir dillere ihtiyaç duyuyorlardı. O dönemde bilgisayarlar devasa boyutlardaydı ve her donanım mimarisinin kendine özgü makine dili veya düşük seviyeli Assembly (çevirici) dili bulunuyordu.

C dilinin doğrudan atası olan sistemler geliştirilirken, donanımın dili ile insan mantığı arasındaki köprüyü kuran ilk araçlar tamamen Assembly ile yazılmıştı.

  • Makine Dili: Bilgisayarın işlemcisinin doğrudan çalıştırdığı 0 ve 1’lerden oluşan ikili kodlar.

  • Assembly Dili: Makine kodunun mnemonikler (kısaltmalar) kullanılarak insana daha okunabilir hale getirilmiş hâli.

Ken Thompson, DEC (Digital Equipment Corporation) tarafından üretilen PDP-7 ve daha sonra PDP-11 mini bilgisayarları üzerinde çalışırken, ilk Unix işletim sistemini ve işletim sisteminin temel bileşenlerini doğrudan PDP-11 Assembly dili kullanarak yazdı. Yani C dilinden önce var olan sistemlerin ve ilk işletim sistemi çekirdeğinin inşasında temel yapı taşı tamamen Assembly idi.

2. B Dilinin Doğuşu ve BCPL Mirası

C dilinin ortaya çıkışını anlamak için aradaki ara basamağı, yani B dilini incelemek şarttır. Ken Thompson, BCPL (Basic Combined Programming Language) adlı dilden esinlenerek ve onu basitleştirerek kendi dilini tasarladı. Bu dile harf sırasına dayanarak basitçe B dili adını verdi.

B dili, o dönemde tip denetimi (data typing) olmayan, her değişkenin makine sözcüğü (word) boyutunda ele alındığı yorumlayıcılığa/derleyiciliğe yakın bir dildi. Ancak B dili, PDP-11'in sunduğu gelişmiş donanımsal özellikleri (örneğin bayt adreslemesi - byte addressing) tam olarak desteklemekte yetersiz kalıyordu. PDP-11 mimarisi, karakter tabanlı verileri işlemek için bayt düzeyinde erişime ihtiyaç duyuyordu ve B dili bu noktada tıkanıyordu.

İşte bu eksikliği fark eden Dennis Ritchie, 1972 yılında B dilini temel alarak ve üzerine veri tiplerini (char, int vb.) ekleyerek C dilini tasarlamaya ve geliştirmeye başladı.

3. İlk C Derleyicisi Ne ile Yazıldı?

İşte en kritik eşik burasıdır: İlk C derleyicisi, B dili ve PDP-11 Assembly kullanılarak yazıldı.

C dili kendi kendine yetebilecek (self-hosting) bir seviyeye gelmeden önce, Dennis Ritchie ilk C derleyicisini o dönem ellerinde bulunan mevcut araçlarla inşa etmek zorundaydı. Bu bağlamda:

  1. İlk C kodu, dönemin mevcut dili olan B diliyle ve Assembly kullanılarak yazıldı.

  2. Yazılan bu C kaynak kodu, B dilinden türetilmiş ilk nesil C derleyicisi vasıtasıyla makine diline çevrildi.

  3. C dili yeterince olgunlaşıp veri tipleri, işaretçiler (pointers) ve yapıılar (structs) oturduktan sonra, Dennis Ritchie ve Ken Thompson Unix işletim sisteminin çekirdeğini büyük ölçüde C diline yeniden yazdılar.

4. "Bootstrap" (Önyükleme) Kavramı ve Kendi Kendini Derleme

Bir programlama dilinin kendi kendini yazabilmesi ve derleyebilmesi sürecine bilgisayar bilimlerinde "Bootstrapping" (Önyükleme) adı verilir. C dili bu sürecin en klasik ve başarılı örneğidir.

Süreç şu mantıkla işler:

  • Başlangıçta dili yaratmak için başka bir dil (veya Assembly) kullanılır.

  • Dil geliştikçe, derleyicinin kendisi de o dille yazılmaya başlanır.

  • Derleyicinin kaynak kodu kendi diliyle yazıldıktan sonra, eski derleyici kullanılarak yeni derleyicinin kaynak kodu derlenir (ilk nesil ikili dosya elde edilir).

  • Artık yeni derleyici kendi kendini derleyebilir hale gelir; bağ, dış dillerden tamamen koparılır.

C dili, bu evreye o kadar hızlı ve başarılı bir şekilde ulaştı ki, günümüzde yazılan hemen hiçbir C derleyicisini yazmak için Assembly veya başka bir temel dile ihtiyaç duyulmaz; yeni bir C derleyicisi yazmak için bile mevcut bir C derleyicisi kullanılır.

C Dilinin Kendi Kendini Derlemesi (Bootstrapping) ve Modern Dünyaya Mirası

C dilinin gelişim sürecindeki en büyüleyici dönüm noktası, hiç kuşkusuz dilin kendi kendini derleyebilir (self-hosting) hale gelmesidir. İlk aşamada B dili ve PDP-11 Assembly dilleri kullanılarak temelleri atılan C, Dennis Ritchie'nin yaptığı kritik geliştirmelerle kısa süre içinde kendi derleyicisini yazabilecek kapasiteye ulaştı. Yazılım dünyasında "bootstrapping" (önyükleme) olarak bilinen bu süreç, bir dilin kendi kodunu yine kendi diliyle derleyebilmesini ifade eder. Bu aşama, C'nin başka dillere olan bağımlılığını tamamen ortadan kaldırarak onun endüstri standardı haline gelmesindeki en büyük eşiktir.

Taşınabilirlik ve Unix İşletim Sistemi Devrimi

C dilini dönemin diğer dillerinden ayıran en keskin özellik, donanımdan bağımsız bir yapı sunarken aynı zamanda donanıma doğrudan müdahale etme esnekliği tanımasıydı. Assembly dili belirli bir işlemci mimarisine sıkı sıkıya bağlıyken, C dili yüksek seviyeli mantıksal yapıları düşük seviyeli bellek adresleme yetenekleriyle harmanlayarak taşınabilirlik (portability) sağladı.

Bu avantaj sayesinde, Dennis Ritchie ve Ken Thompson, geliştirdikleri Unix işletim sistemini neredeyse tamamen C diline taşıdılar. Unix'in farklı bilgisayar donanımlarına kolayca uyarlanabilmesi, C dilinin gücünü tüm dünyaya kanıtladı. Yeni bir bilgisayar sistemine geçildiğinde, işletim sistemini baştan yazmak yerine sadece küçük bir C derleyici adaptasyonu yapmak yeterli oluyordu.

Modern Yazılım Dünyasına Bırakılan Miras

Bugün dijital dünyada kullandığımız pek çok modern programlama dilinin (C++, C#, Java, Objective-C, PHP ve hatta kısmen Python altyapısı) temel sözdizimi (syntax) ve mantıksal yapısı doğrudan C dilinden türetilmiştir. Bellek yönetimi (pointer mantığı) ve hız optimizasyonu konusundaki başarısı, C'yi günümüzde dahi gömülü sistemlerde (embedded systems), işletim çekirdeklerinde, otomotiv yazılımlarında ve yüksek performanslı oyun motorlarında vazgeçilmez kılmaktadır.

Sonuç olarak; C dili, öncelleri olan B ve Assembly dillerinden aldığı ilhamla yola çıkmış, kendi kendini derleyerek bağımsızlaşmış ve bugün modern bilişim dünyasının üzerine inşa edildiği en sağlam temel taşlarından biri haline gelmiştir.