İslam Hukukunda Dövme (Veşm) Kavramı ve Erkekler Açısından Hükmü

Bedenin kalıcı olarak boyanması anlamına gelen dövme uygulaması, insanlık tarihi kadar eski bir geçmişe sahip olmakla birlikte, İslam hukukunda (fıkıh) hem sağlık hem de inanç boyutlarıyla ele alınan tartışmalı konulardan biridir. Toplumda özellikle "Erkeklere dövme haram mı?" sorusu sıkça gündeme gelmekte; bu konuda geleneksel fıkıh mezheplerinin görüşleri ile modern dönem yaklaşımları arasında dikkat çekici nüanslar bulunmaktadır. Bu incelemede, konunun terminolojik kökeni, Kur'an-ı Kerim ve sünnetteki dayanakları ile klasik mezheplerin yaklaşımı ele alınacaktır.

Terminoloji: Veşm Nedir ve Modern Dövmeden Farkı Var mıdır?

İslam hukuku literatüründe dövme kavramı "veşm" (الوشم) kelimesiyle ifade edilir. Klasik Arapça sözlüklerde ve fıkıh metinlerinde veşm; derinin iğne veya benzeri keskin bir aletle kan çıkıncaya kadar delinmesi ve açılan bu gözeneklere sürme, çivit veya is gibi boyayıcı maddelerin doldurularak derinin altında kalıcı bir renk ve şekil oluşturulması işlemidir.

Günümüzde modern cihazlar ve steril boyalarla yapılan kalıcı dövmeler, uygulama tekniği bakımından klasik dönemdeki "veşm" ile aynı kategoride değerlendirilir. Her iki yöntemde de boya maddesi derinin üst tabakası olan epidermisi geçerek alt tabaka olan dermise yerleştirilir. Dolayısıyla boya derinin altına nüfuz ettiği için yıkanmakla çıkmaz ve kalıcı bir iz bırakır. Buna karşılık, derinin üzerine sürülen ve belirli bir süre sonra kendiliğinden silinen kına (hına) veya geçici çıkartmalar "veşm" kapsamına girmez ve fıkıh alimleri tarafından caiz görülür.

Kur'an-ı Kerim'de Dövme Konusu ve Fıtratı Değiştirme İlkesi

Kur'an-ı Kerim'de doğrudan "dövme" kelimesi geçmemektedir. Ancak İslam alimleri, dövmenin hükmünü belirlerken Kur'an'daki genel ilkelere, özellikle de "Allah'ın yarattığını (fıtratı) değiştirme" yasağına atıfta bulunurlar. Bu konudaki en temel referans Nisa Suresi'nin 119. ayetidir. Ayette şeytanın insanları saptırma vaatleri aktarılırken şu ifadeye yer verilir:

"Onları mutlaka saptıracağım, onları boş kuruntulara sokacağım, onlara emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar ve onlara emredeceğim de Allah’ın yarattığını değiştirecekler..." (Nisa, 4/119)

Müfessirlerin ve fıkıh alimlerinin büyük çoğunluğu, ayette geçen "Allah'ın yarattığını değiştirme" (tağyiru halkillah) ifadesinin; tedavi veya zorunlu bir ihtiyaç olmaksızın bedenin doğal yapısında kalıcı değişiklikler yapmayı kapsadığını belirtmişlerdir. Dövme yaptırmak da derinin doğal yapısına müdahale ederek kalıcı bir deformasyon ve renk değişimi oluşturduğu için bu ayetin kapsamı içinde değerlendirilmiştir.

Hadis Kaynaklarında Dövme ve Cinsiyet Ayrımı

Dövme hakkındaki en açık ve doğrudan hükümler Hz. Peygamber'in (s.a.v.) hadislerinde yer alır. Sahih-i Buhari ve Sahih-i Müslim gibi temel hadis kaynaklarında geçen rivayetlerde, dövme yapan ve yaptıran kimseler hakkında sert ifadeler kullanılmıştır. Abdullah bin Mesud ve Ebu Hureyre gibi sahabilerden nakledilen meşhur hadiste şöyle buyrulmaktadır:

"Allah, dövme yapana da yaptırana da, kaşlarını alana da aldırana da, güzelleşmek için dişlerinin arasını seyreltene de -ki bunlar Allah'ın yarattığını değiştirenlerdir- lanet etmiştir." (Buhari, Libas, 82-87; Müslim, Libas, 120)

Bu hadislerde lafız olarak çoğunlukla kadın sigası (el-vaşime ve'l-müstevşime) kullanılmıştır. Bunun temel sebebi, Cahiliye döneminde ve o devrin Arap toplumunda dövme ve benzeri süslenme yöntemlerinin yaygın olarak kadınlar tarafından tercih edilmesidir. Ancak İslam hukukunun temel yorum ilkelerinden biri olan "hükmün umumi olması" prensibine göre, bir yasak belirli bir cinsiyet veya grup üzerinden örneklendirilmiş olsa bile, yasaklanma gerekçesi (illeti) herkes için geçerliyse hüküm hem erkekleri hem de kadınları kapsar.

Buradaki temel gerekçe "Allah'ın yarattığı fıtratı değiştirmek", "bedene eziyet vermek" ve "cahiliye adetlerine benzemek"tir. Bu gerekçeler erkekler için de aynı şekilde geçerli olduğundan, klasik fıkıh mezheplerinin tamamı hadisteki yasağın erkekleri de kapsadığı konusunda görüş birliğine varmıştır.

Dört Büyük Fıkıh Mezhebinin Yaklaşımı

İslam hukukunun dört ana mezhebi olan Hanefi, Şafii, Maliki ve Hanbeli mezhepleri, tedavi amacı taşımayan kalıcı dövmenin dinen yasak olduğu noktasında hemfikirdir:

  • Hanefi Mezhebi: Dövme yaptırmak tahrimen mekruh veya haram olarak nitelendirilir. Hanefi fakihleri, iğne ile derinin kanatılmasını hem bedene gereksiz bir zarar verme hem de fıtratı bozma eylemi olarak görürler. Ayrıca deri altına hapsolan kanın necaset (kirlilik) oluşturduğu tartışması da Hanefi metinlerinde yer alır.

  • Şafii Mezhebi: Şafii alimleri dövme yaptırmayı kesin bir dille haram kabul eder. Hatta Şafii fıkhında, kişinin kendi iradesiyle yaptırdığı dövmenin, bedene ciddi bir zarar vermeyecekse (tıbbi bir tehlike oluşturmuyorsa) sildirilmesi gerektiği yönünde fetvalar mevcuttur.

  • Maliki Mezhebi: Maliki fıkhında da dövme haram sayılır. İmam Malik ve talebeleri, Nisa Suresi 119. ayet ve ilgili hadisler doğrultusunda bedende kalıcı iz bırakan bu işlemin caiz olmadığını vurgularlar.

  • Hanbeli Mezhebi: Hanbeli mezhebi de diğer üç mezheple aynı çizgide yer alarak, ister erkek ister kadın olsun kalıcı dövme yaptırmayı haram kapsamına alır.

Bu klasik çerçeve, dövmenin erkekler için de neden haram kabul edildiğinin temel teolojik ve hukuki zeminini oluşturur. Ancak meselenin abdest ve gusül üzerindeki etkileri, çağdaş İslam alimlerinin farklı yorumları ve dövme sildirme gibi pratik boyutları, konunun ikinci bölümünde derinlemesine ele alınması gereken başlıkları teşkil etmektedir.

Modern Yorumlar, Geçici Dövmeler ve Abdest Meselesi

Klasik fıkıh kaynaklarındaki bu kesin görüşlere karşın, günümüz İslam alimlerinin bir kısmı konuya daha farklı bir perspektiften yaklaşmaktadır. Özellikle El-Ezher gibi kurumlara mensup bazı çağdaş ilahiyatçılar ve akademisyenler, dövme yasağının arkasındaki asıl sebebin (illetin) cahiliye dönemindeki putperest ritüeller, büyücülük ve vücuda eziyet etme gelenekleri olduğunu savunur. Bu görüşe göre, dini bir sembol taşımayan, sağlığa zarar vermeyen ve tamamen estetik amaçla yapılan modern uygulamaların doğrudan "haram" yerine "mekruh" (hoş görülmeyen) kategorisinde değerlendirilmesi gerektiğini ifade edenler de bulunmaktadır. Ancak bu yaklaşım İslam dünyasında azınlıkta kalmakta, ana akım görüş yasağın devam ettiği yönünde birleşmektedir.

Toplumda en sık merak edilen konulardan biri de geçici dövmeler ve hint kınasıdır. Cildin üst tabakasına uygulanan ve zamanla kendiliğinden silinen geçici dövmeler, derinin altına işlenmediği ve kalıcı bir müdahale içermediği için kalıcı dövme hükmünde görülmez. Su geçirgenliğine engel olmadıkları sürece kullanılmalarında dini açıdan bir sakınca bulunmadığı belirtilir. Fakat yapıştırma tarzı olan ve suyun tene ulaşmasını engelleyen transfer dövmelerin abdest ve gusle mani olacağı unutulmamalıdır.

Kalıcı dövme yaptıran bir erkeğin ibadetlerinin geçerliliği ise fıkhi açıdan netliğe kavuşturulmuştur. Dövme boyası derinin üst tabakası olan epidermise değil, alt tabakası olan dermise enjekte edilir. İyileşme süreci tamamlandıktan sonra derinin üst yüzeyi tamamen yenilenir ve suyun cilde temas etmesine engel bir tabaka kalmaz. Bu nedenle dövmesi olan bir erkeğin abdesti, guslü ve kıldığı namazlar geçerlidir. Kişinin ibadetlerini terk etmesi kesinlikle doğru değildir.

Dövme yaptırmış olan bir kimsenin sildirme zorunluluğu da merak edilen diğer bir husustur. İslam hukukunda "zarar izale edilir" (ortadan kaldırılır) ilkesi esastır; ancak bir zararı giderirken daha büyük bir zarara yol açmamak gerekir. Lazerle dövme sildirme işlemi vücutta kalıcı yanıklara, ciddi yaralara veya dayanılmaz acılara sebep olacaksa, kişinin dövmeyi sildirmesi farz değildir. Bu durumda yapılacak en doğru davranış, kalben pişmanlık duyarak tövbe etmek ve yaratılışa müdahale sayılan bu eylemden dolayı Allah'tan af dilemektir. İslam inancında samimi bir tövbenin, kul hakkı dışındaki tüm günahları affettireceğine inanılır.