Güneşin Batmadığı İmparatorluktan Küresel Düğüm Noktasına: Birleşik Krallık Bugün Tam Olarak Nerede Duruyor?

Eylemsi Nedir?

Eylemsi, Türkçede fiil kökenli olmasına rağmen tam anlamıyla bir fiil gibi davranmayan, cümlenin farklı yerlerinde isim, sıfat veya zarf gibi görev yapabilen kelimelerdir. Başka bir deyişle, eylemsi; fiilden türemiş ama fiilin tüm görevlerini üstlenmeyen, cümlede farklı işlevlerde kullanılabilen söz öbeğidir.

Eylemsiler, fiillere yapım ekleri getirilerek oluşturulur. Örneğin, "-mak/-mek", "-ma/-me", "-ış/-iş/-uş/-üş" gibi ekler, fiillere eklenerek eylemsi hâline getirilir. "Koşmak", "görmek", "oturmak" gibi kelimeler, "-mak/-mek" ekiyle türetilmiş eylemsilerdir. Bu kelimeler, cümlede isim gibi kullanılabilir: "Yüzme, her yaştan insan için faydalı bir spordur." cümlesinde "yüzme", bir eylemsidir ve cümlenin öznesi olarak kullanılmıştır.

Bir başka tür eylemsi ise "adlaşmış ortaç"lardır. Örneğin, "koşan", "giden", "gelen" gibi kelimeler, fiilden türemiş, sıfat ya da isim görevi gören eylemsilerdir. "Kapıya gelen kişi, mektup bırakmış." cümlesindeki "gelen", bir eylemsi olup "kişi" adını niteler.

Eylemsiler, Türkçede cümlenin yapısını zenginleştiren önemli öğelerdir. Onlar sayesinde aynı kavramı farklı anlatma imkânı doğar. Yazılı ve sözlü anlatımda eylemsileri doğru kullanmak, anlatımı daha akıcı ve etkileyici hâle getirir. Kısa ve öz olarak, eylemsi; dilimizin gücünü ve esnekliğini artıran unsurlardan biridir.

Devamını oku →

Erek: Zarf Fiil midir?

Erek, Türkçede kullanılan bir zarf-fiil eki değildir. Ancak -erek eki, eylemlere bağlanarak zarf-fiil oluşturur ve bir eylemin nasıl yapıldığını anlatır. Örneğin, “koşarak geldi” cümlesindeki koşarak, fiilin nasıl gerçekleştiğini gösterir. Bu tür yapılar, Türkçede eylemleri birleştirmenin ve anlatımı zenginleştirmenin önemli yollarından biridir.

Zarf-fiil ekleri, fiil köklerine eklenerek yeni anlamlar kazandırır. En yaygın olanlar arasında -ip (“gülümseyip baktı”), -ince (“geldiğince sevdi”), -ken (“uyurken düştü”), -meden (“çalışmadan başarılmaz”) ve -dıkça (“yaşadıkça bilgisi arttı”) sayılabilir. Bu ekler, cümle içindeki eylemler arasında zaman, neden, şart veya yöntem ilişkisi kurar.

-Erek eki, özellikle “gülerek”, “koşarak” gibi yapılarla sıkça kullanılır ve eylemin aynı anda gerçekleştiğini belirtir. Ancak “erek” tek başına bir sözcük değil, ektir. “Erek” kelimesi ise Türkçede “amaç” anlamına gelir ve bu bağlamda zarf-fiil ile ilgisi yoktur.

Devamını oku →

Nöbetleşe: Zarf Fiil Olarak Kullanımı

"Nöbetleşe" ifadesi, Türkçede eylemleri açıklayan, nasıl sorusuna cevap veren kelimelerdir. Bu bağlamda, "nöbetleşe" bir zarf fiil olarak kullanılabilir. Zarf fiiller, fiillerden türetilerek farklı bir eylemin yanısıra nasıl, ne zaman, niçin gibi durumları bildiren yapılardır.

Fiilden türeyen kelimelere eklenerek zarf fiil oluşturan başlıca ekler arasında -a, -alı, -eli gibi ekler yer alır. Örneğin, "nöbetleşe beklemek" ifadesindeki "nöbetleşe", bir eylemin nasıl yapıldığını açıklar. Yani kişiler, sırayla ya da dönüşümlü olarak beklemişlerdir. Bu, birden fazla kişinin düzenli aralıklarla görev üstlendiği bir durumu anlatır.

Benzer örneklerle açıklamak gerekirse; “Evden çıkalı bir saat oldu” ya da “Annesi gideli yalnızdı” cümlelerindeki çıkalı ve gideli, zarf fiil eklerinin açıkça görüldüğü yapılardır. Bu ekler, eylemlerin geçmişte ne zaman başladığını ya da nasıl sürdüğünü belirtir.

"Uçak sekize beş kala kalkacak" örneğindeki "kala" da bir başka zarf fiil ögesidir ve zamanla ilgili bir durumu ifade eder. Aynı şekilde, “nöbetleşe” ifadesi de bir eylemin nasıl yapıldığını gösterir. Bu nedenle, "nöbetleşe" hem anlam hem de yapı olarak, Türkçedeki zarf fiil kategorisine uygun düşer.

Devamını oku →