Giriş ve Coğrafi Konumun Önemi

Türkiye’nin kuzeydoğu sınırında, Arpaçay vadisinin ve Ermenistan sınırının hemen kıyısında yer alan Kars, tarihi boyunca pek çok farklı medeniyete, kültüre ve göç dalgasına ev sahipliği yapmış stratejik bir kavşak noktasıdır. Bu coğrafi konum, Kars’ı ve ilçelerini sadece jeopolitik değil, aynı zamanda son derece zengin bir sosyolojik ve etnik laboratuvar haline getirmiştir. Kars’ın sınır ilçelerinden biri olan Akyaka, hem adı hem de barındırdığı topluluklar ile sık sık "Azeri yerleşimi" olup olmadığı yönündeki sorularla anılmaktadır.

Bu kapsamlı inceleme yazısının birinci bölümünde, Akyaka’nın coğrafi kimliğini, tarihi kökenlerini ve bölgenin demografik yapısını şekillendiren temel etnik unsurları ele alacağız. "Akyaka Azeri mi?" sorusunun yanıtı, siyah-beyaz bir cevaptan ziyade, Kafkasya’nın karmaşık göç tarihine ve Türk dünyasının alt kimliklerinin bir arada yaşama kültürüne dayanmaktadır.

Akyaka’nın Tarihsel Arka Planı ve Kafkasya Bağlantısı

Eski adı Şurağel (veya tarihî kayıtlarda geçen adlarıyla) olan Akyaka bölgesi, yüzyıllar boyunca Türk elleri ile Kafkasya arasında bir geçit olmuştur. Osmanlı İmparatorluğu ile Çarlık Rusyası arasında el değiştiren bu topraklar, 1878’deki 93 Harbi’nden sonra yaklaşık 40 yıl boyunca Rus hakimiyetinde (Kars Oblastı sınırları içerisinde) kalmıştır. Bu dönemin en belirgin özelliklerinden biri, bölgeye yapılan nüfus hareketleri ve planlı yerleşimlerdir.

Rus yönetimi döneminde ve özellikle 1. Dünya Savaşı sonrasındaki çalkantılı süreçte, Akyaka ve çevresi hem Kuzey Kafkasya’dan hem de Doğu Anadolu’nun diğer bölgelerinden gelen göçlerle şekillenmiştir. Bölgenin demografisini anlamak için buradaki Türk boylarının alt gruplarını, yani Karapapakları (Terekemeleri) ve Azeri Türklerini yakından incelemek gerekmektedir.

Demografik Yapı: Azeriler ve Karapapaklar (Terekemeler)

"Akyaka Azeri mi?" sorusuna yanıt ararken, halk arasında sıklıkla birbirine karıştırılan ancak kültürel ve tarihi kökenleri bakımından ayrıntılar barındıran iki temel Türk topluluğuyla karşılaşırız:

  • Karapapak / Terekeme Türkleri: Akyaka’nın demografik omurgasını oluşturan en baskın gruplardan biridir. Kafkasya’dan gelen ve geleneksel yaşam tarzları, halk oyunları (varsağılar, lezgiler) ve ağız özellikleri ile bilinen Karapapaklar, bölgenin kültürüne damgasını vurmuştur.

  • Azeri Türkleri: Kars merkezde ve Akyaka ilçe merkezi ile bazı köylerde yoğun olarak yaşayan, dil ve kültür bakımından Azerbaycan Türkçesi ile büyük bir akrabalık ve birlik gösteren topluluktur.

Kaynaklar ve bölge üzerine yapılan sosyolojik araştırmalar, Akyaka genel nüfusunun hatırı sayılır bir kısmının Azeri ve Karapapak Türklerinden oluştuğunu göstermektedir. Ancak ilçeyi yalnızca "Azeri" olarak nitelendirmek, buradaki Karapapak/Terekeme ağırlıklı demografik gerçekliği göz ardı etmek anlamına gelecektir. İlçe merkezinde ve belirli köylerde Azeri nüfus son derece etkinken, genel coğrafyada Karapapak unsuru da coğrafi ve nüfus ağırlığını korumaktadır.

Not: Kars ve çevresindeki etnik ve kültürel aidiyetler, yüzyıllar süren komşuluk ve akrabalık bağları nedeniyle keskin çizgilerle birbirinden ayrılmaz; aksine ortak bir Türk kültür havzasında harmanlanır.

Devam edecek...

Bu makalenin ikinci bölümünde, Akyaka'nın köylerine göre etnik dağılım oranlarını, dini ve mezhepsel yapıları (Caferi ve Sünni vatandaşların dağılımı) ile kültürel geleneklerin bugüne nasıl yansıdığını incelemeye devam edeceğiz.

Bu konu başlığı altında en çok merak ettiğiniz özel bir detay veya odaklanmamı istediğiniz belirli bir köy var mı?

Kars Akyaka'da Sosyolojik ve Kültürel Yapının Analizi

Kars'ın sınır ilçesi olan Akyaka, tarihsel süreçte pek çok göçe ev sahipliği yapmış ve bu özellikleriyle coğrafi olduğu kadar kültürel bir köprü vazifesi de görmüştür. "Kars Akyaka Azeri mi?" sorusunun yanıtı, bölgenin demografik yapısının tek bir kökene indiraranamayacak kadar zengin ve katmanlı olduğunu göstermektedir.

Demografik Çeşitlilik ve Komşu Gruplar

İlçenin nüfus yapısı incelendiğinde, Azeri Türklerinin yanı sıra Karapapak (Terekeme) Türklerinin de oldukça baskın bir orana sahip olduğu görülmektedir. Halk arasında sıklıkla karıştırılan veya aynı kategoride değerlendirilen bu topluluklar, Türk soyundan gelmekle birlikte gelenek, görenek ve halk bilimi açısından kendine has alt kültürel özellikler barındırır.

  • Karapapak/Terekeme Nüfusu: Akyaka genelindeki nüfusun çoğunluğunu oluşturan bu grup, bölgenin kırsal yaşamına, tarım ve hayvancılık faaliyetlerine yön vermiştir.

  • Azeri Türkleri: İlçe merkezi ve belirli köylerde yoğunlaşan Azeri Türkleri ise hem kültürel pratikleri hem de bölge ticareti üzerindeki etkileriyle öne çıkar.

  • Diğer Unsurlar: Bölgede az da olsa farklı kültürel kimliklerden bireyler ve aileler de bir arada barış içinde yaşamaktadır.

Kültürel Etkileşim ve Ortak Yaşam

Akyaka'da yaşayan Azeriler ve Karapapaklar, uzun yıllara dayanan komşuluk ilişkileri sayesinde kültürel anlamda büyük bir sentez oluşturmuştur. Konuşulan ağız, mutfak kültüründeki hamur işleri ve et yemekleri, düğün gelenekleri ile halk müziği unsurları büyük ölçüde örtüşmektedir. Bu durum, dışarıdan bakanlar için bölgenin tamamının tek bir etnik kimlikle anılmasına yol açsa da, sosyolojik açıdan burada çok renkli bir yapı mevcuttur.

Önemli Not: Bölge halkı, etnik köken tartışmalarından ziyade ortak coğrafi kaderi, komşuluğu ve Doğu Anadolu'nun zorlu iklim koşullarına karşı sergiledikleri dayanışmayı ön planda tutmaktadır.

Sonuç

Toparlamak gerekirse; Kars Akyaka halkının bir kısmı Azeri kökenlidir, ancak ilçe nüfusunun tamamını "Azeri" olarak nitelendirmek demografik gerçeklerle bağdaşmaz. Akyaka, başta Karapapaklar olmak üzere Türk dünyasının farklı kollarının ortaklaşa kurduğu, kafkas kültürünün en güzel izlerini taşıyan anadolumuzun müstesna bir köşesidir.

Bu bağlamda Akyaka, kimliklerin birbirini ötekileştirmediği, aksine zenginleştirdiği ortak bir yaşam merkezidir.

Kars bölgesindeki bu demografik yapının hangi döneme ait göç dalgalarıyla bugünkü hâlini aldığını merak ediyor musunuz?