İçindekiler

Zikir çekerken abdestli olmak gerekir mi sorusunun cevabı aslında oldukça nettir: Hayır, zikir çekmek için mutlaka abdestli olmak şart değildir ancak abdestli olmak zikrin manevi tesirini artıran muazzam bir edeptir. Kur'an-ı Kerim okumak veya namaz kılmak gibi özel ibadetlerin aksine, Allah'ı anmak günün her saatinde ve her türlü hal üzere mümkündür. Zikir çekerken abdestli olmak her ne kadar bir zorunluluk teşkil etmese de, bu halin kalpteki tecellisi çok daha farklı bir boyutta hissedilir. Peki, fıkıh alimleri bu konuda tam olarak ne diyor ve biz bu ince çizgiyi nasıl anlamalıyız?

Zikrin mahiyeti ve İslam hukukundaki geniş perspektifi

İslam düşünce sisteminde zikir, sadece belli kelimelerin tekrar edilmesi değildir; zikir, kulu Yaradan’a bağlayan canlı bir köprüdür. Bu köprüden geçerken kişinin fiziki temizliği, yani abdesti, ruhun odaklanma kapasitesini doğrudan etkiler. Ama şunu asla unutmamak lazım; İslam dini kolaylık dinidir ve kulun her an Rabbini anmasını teşvik eder. Eğer zikir için abdest şart koşulsaydı, insanoğlu günün büyük bir bölümünde bu büyük hazineden mahrum kalabilirdi. Zikir çekerken abdestli olmak aslında bir disiplin meselesidir. Ama abdestsizken de dilden düşmeyen bir "Sübhanallah" veya "Elhamdülillah" kelimesinin değeri, Allah katında asla küçümsenemez. Çünkü niyet, amelin ruhudur.

Lügat ve ıstılah açısından zikrin anlamı

Zikir kelimesi Arapça kökenli olup hatırlamak, anmak ve unutmamak gibi anlamlara gelir. Islahat olarak ise kalbin ve dilin Allah’ı anması, O’nun yüceliğini tefekkür etmesi halidir. Burada zikrin sadece dille sınırlı kalmadığını, kalbi bir eylem olduğunu kavramak mühimdir. Kalp zikri için zaten abdest gibi bir dışsal şart aranmaz. Fakat dil ile yapılan zikirde, ağzın temizliği ve bedenin bir bütün olarak ibadete hazırlanması (burada mesele biraz çetrefilleşiyor) zikrin kalitesini belirler. Çünkü insan bedeniyle bir bütündür ve fiziksel arınma, ruhsal odaklanmayı tetikleyen en güçlü unsurlardan biridir.

İbadetlerin tasnifinde zikrin yeri

Fıkıh kitapları ibadetleri rükünlerine ve şartlarına göre ayırırken zikri genellikle "mutlak zikir" kategorisine dahil eder. Namazın şartları arasında abdest varken, zikrin böyle bir şartı yoktur. Bu durum, zikrin her an, her yerde ve her durumda yapılabilmesine olanak tanır. Ama dürüst olalım, abdestli bir şekilde kıbleye yönelerek yapılan on dakikalık bir tesbihatın verdiği huzur ile yolda yürürken yapılan zikir arasında duygusal bir fark vardır. Bu fark abdestin şart olmasından değil, sergilenen hürmetin derinliğinden kaynaklanır.

Fıkhi hükümler ve mezheplerin zikre bakışı

Dört büyük mezhep olan Hanefi, Maliki, Şafi ve Hanbeli ekollerinin tamamı, zikir çekmek için abdestin bir ön şart olmadığı konusunda görüş birliği içindedir. Hatta cünüp olan bir kimsenin veya hayız halindeki bir kadının dahi dua niyetiyle zikir çekmesinde, Kelime-i Tevhid getirmesinde veya salavat okumasında herhangi bir mahzur görülmemiştir. Zikir çekerken abdestli olmak sadece "müstehap" yani yapılması sevap olan ve teşvik edilen bir davranış olarak kabul edilir. Bu noktada fıkıh, insanın manevi yolculuğunun önündeki engelleri kaldırarak ona geniş bir alan açar. Nitekim Hz. Aişe validemizden nakledilen bir hadiste, Efendimiz'in (s.a.v) her anında Allah'ı zikrettiği belirtilir. Bu, abdestin olmadığı anları da kapsayan geniş bir zaman dilimidir.

Kur'an tilaveti ile zikir arasındaki ince fark

İnsanların kafasının en çok karıştığı yer burasıdır. Kur'an-ı Kerim'e abdestsiz dokunmanın caiz olmadığına dair genel bir kabul vardır (Vakıa Suresi 79. ayet bağlamında). Ancak zikir, Kur'an tilavetinden farklı bir kulvarda değerlendirilir. Eğer okuduğunuz şey bir zikir metni, bir evrad veya tesbihat ise, içerisinde Kur'an ayetleri geçse bile zikir niyetiyle okunduğu için abdest şartı aranmaz. Ama niyetiniz doğrudan Mushaf'tan bir sure okumaksa, işte orada zikir çekerken abdestli olmak meselesi daha ciddi bir boyuta evrilir. Ve bu ayrımı doğru yapmak, hem ibadetin sıhhati hem de kalbin mutmain olması açısından hayatidir.

Hadis-i şerifler ışığında zikir ve taharet ilişkisi

Peygamber Efendimiz'in hayatına baktığımızda, temizliğe verdiği önemi görmemek imkansızdır. Bir defasında abdesti yokken kendisine selam veren bir sahabenin selamını, gidip teyemmüm ettikten sonra aldığı rivayet edilir. Bu olay, Allah'ın adını (Es-Selam ismini) abdestsiz anmak istememesinden kaynaklanan bir inceliktir. Ama bu bir yasak değil, bir edep öğretisidir. Hadis kaynaklarında geçen "Allah temizdir, temizliği sever" ilkesi, zikir eyleminin de en temiz hal ile yapılmasının güzelliğine işaret eder. Çünkü zikir, bir nevi ilahi huzura kabul edilme halidir.

Abdestin zikir üzerindeki psikolojik ve manevi etkisi

Mesele sadece bir fıkhi kuralın yerine getirilmesi değildir; abdestin insanın sinir sistemi üzerindeki yatıştırıcı etkisi bilimsel bir gerçektir. Suyla temas eden deri, beyne sükunet sinyalleri gönderir. Bu sükunet hali, zikir esnasında odaklanmayı kolaylaştırır. Zikir çekerken abdestli olmak kişinin yaptığı işe olan saygısını somutlaştırır. Abdestsizken zihin bin bir türlü dünya telaşıyla meşgul olabilirken, abdest almak o telaşla araya kalın bir duvar örmek gibidir. Ve şunu unutmamalıyız ki, zikir sadece dille değil, tüm organlarla yapıldığında gerçek etkisini gösterir.

Odaklanma ve huşu dengesi

Huşu, ibadetin özüdür. Abdestli bir beden, zihne "şu an önemli bir şey yapıyoruz" mesajını verir. Bu mesaj, zikrin sadece bir ağız alışkanlığı olmaktan çıkıp kalbe inmesini sağlar. Abdestsiz yapılan zikirde insan daha çabuk dağılabilir, çevredeki uyaranlara daha açık hale gelebilir. Ama abdestli olduğunuzda, üzerinizdeki o manevi zırh sizi dış dünyadan bir nebze olsun koparır. Zikir esnasında kalbin ürpermesi ve gözlerin yaşarması gibi haller, genellikle abdestin getirdiği o duru ruh haliyle daha kolay yakalanır. Çünkü fiziksel arınma, metafiziksel açılımın kapısıdır.

Zikir çeşitlerine göre abdestin önemi

Her zikir aynı ağırlıkta mıdır? Elbette hayır. Bir insanın sabah işe giderken çektiği salavat ile gece yarısı seccade başında çektiği zikir arasında ortam ve niyet farkı vardır. Toplum içinde, otobüste veya çalışırken yapılan zikirlerde abdest aramak hayatın olağan akışına aykırı olabilir. Ancak özel bir vakit ayrılan, bir mürşidin tarif ettiği veya belirli bir sayıda çekilmesi gereken virdlerde zikir çekerken abdestli olmak çok daha fazla tavsiye edilir. Çünkü bu tür zikirler bir nevi manevi antrenmandır ve tam verim almak için tüm şartların (hijyen dahil) yerine getirilmesi beklenir.

Dil zikri vs Kalp zikri

Dil zikri dışsal bir eylemdir; ses telleri, dil ve dudaklar hareket eder. Bu eylemde bedensel temizlik bir süstür. Kalp zikri ise tamamen içseldir; kanın damarlarda akışı gibi sessiz ve derindir. Kalp zikri yapan bir kişi için abdestli olup olmamanın fıkhi bir hükmü dahi yoktur çünkü kalp zaten her an Allah ile beraber olma çabasındadır. Ama dil zikrinde, bedenin de bu koroya eşlik etmesi istenir. Abdest, bedenin zikre iştirak etme biçimidir. Eğer beden kirli veya düzensizse, ruhun o eşsiz ritme ayak uydurması zorlaşabilir. Bu yüzden alimler, mümkün mertebe her türlü zikirde abdestli bulunmayı bir "velilik yolu" olarak tarif etmişlerdir.