Türkiye’nin sanayi ve enerji koridoru denildiğinde akla gelen ilk bölgelerin başında gelen İzmir’in Aliağa ilçesi, stratejik öneme sahip devasa tesisleri barındırmaktadır. "Aliağa rafinerisi kime ait?" sorusu, özellikle ülkenin akaryakıt arz güvenliği, dış ticaret dengesi ve enerji yatırımları söz konusu olduğunda sıkça gündeme gelmektedir. Ancak bu soruyu yanıtlerken sıklıkla yapılan coğrafi ve kurumsal bir karıştırma söz konusudur; çünkü Aliağa sınırları içerisinde sadece tek bir tesis değil, Türkiye'nin akaryakıt ve petrokimya sektörüne yön veren iki dev ve ayrı rafineri kompleksi bulunmaktadır.

Bu kapsamlı incelemenin ilk bölümünde, Aliağa’daki bu iki dev tesisin mülkiyet yapılarını, tarihsel arka planlarını ve sahiplik dağılımlarını detaylı bir şekilde masaya yatıracağız.

1. Aliağa’daki Çift Rafineri Gerçeği: Hangi Tesis Kime Ait?

Kamuoyunda genellikle tek bir tesismiş gibi algılansa da Aliağa, Türkiye'nin akaryakıt ürünleri ihtiyacının çok büyük bir kısmını karşılayan iki farklı oyuncuya ev sahipliği yapar:

  • TÜPRAŞ İzmir Rafinerisi: Koç Holding bünyesinde faaliyet gösteren Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş.'ye (TÜPRAŞ) aittir.

  • STAR Rafineri: Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Petrol Şirketi olan SOCAR’ın (State Oil Company of Azerbaijan Republic) Türkiye’deki iştiraki SOCAR Türkiye tarafından kurulmuş ve işletilmektedir.

Bu iki tesis de aynı coğrafi bölgede, birbirine yakın lokasyonlarda konuşlanmış olmasına rağmen mülkiyet, sermaye yapısı ve operasyonel olarak tamamen bağımsız iki dev kuruluştur.

2. TÜPRAŞ İzmir Rafinerisi ve Koç Holding Ortaklığı

Aliağa’da kurulan ilk ve köklü rafineri olan TÜPRAŞ İzmir Rafinerisi, 1960’lı yılların ortalarında devlet tarafından planlanmış ve 1969 yılında faaliyete geçmiştir. Uzun yıllar boyunca bir Kamu İktisadi Teşebbüsü (KİT) olarak devlet eliyle yönetilen tesis, Türkiye’nin özelleştirme programı çerçevesinde 2005 yılının Kasım ayında dönemin en büyük özelleştirmelerinden biriyle el değiştirmiştir.

Mülkiyet ve Hissedar Yapısı

Bugünkü yapı itibarıyla TÜPRAŞ’ın ana hissedarı Koç Holding liderliğindeki konsorsiyumdur. Şirketin mülkiyet dağılımı şu şekildedir:

  • Koç Holding / Enerji Yatırımları A.Ş.: Şirket hisselerinin çoğunluğunu elinde bulundurur (yaklaşık %53,2 oranında sahiplik payı).

  • Halka Açık Kısım: Geri kalan hisseler (%46,8 civarında) Borsa İstanbul’da (BIST) halka açık olarak yerli ve yabancı yatırımcıların mülkiyetindedir.

TÜPRAŞ İzmir Rafinerisi, bu mülkiyet yapısı gereği tamamen özel sektör dinamikleriyle, uluslararası standartlarda ve borsaya kote bir kurumsal yönetim anlayışıyla yönetilmektedir.

3. SOCAR Türkiye ve STAR Rafineri Yatırımı

Aliağa’nın mülkiyet haritasındaki ikinci büyük güç merkezi ise doğrudan uluslararası bir devlet sermayesinin Türkiye’deki en büyük doğrudan yabancı yatırımı olan STAR Rafineri’dir. Petkim’in yarımadası içerisinde yer alan ve temeli 2011 yılında atılan bu dev tesis, Türkiye’nin enerji açığını kapatmak ve petrokimya-rafineri entegrasyonunu sağlamak amacıyla hayata geçirilmiştir.

Sermaye Yapısı ve Sahiplik

STAR Rafineri, Azerbaycan’ın ulusal petrol şirketi SOCAR’ın stratejik vizyonu doğrultusunda kurulmuştur.

  • Tesisin sermayesinin çok büyük bir bölümü doğrudan SOCAR kontrolündedir.

  • Bölgedeki bir diğer entegre halka açık dev olan Petkim Petrokimya Holding A.Ş. de, yapı içerisindeki dolaylı ortaklık paylarıyla bu ekosistemin mülkiyet zincirinde yer almaktadır.

STAR Rafineri, Türkiye Cumhuriyeti tarihinin çorak araziye sıfırdan yapılan en büyük stratejik endüstriyel yatırımlarından biri olma özelliğini taşır ve mülkiyet yapısı itibarıyla Azerbaycan devletinin gücünü arkasına alan SOCAR Türkiye’nin denetimindedir.

Ekonomik Etki ve Bölgesel Güç Dengesi

Aliağa’daki enerji üssünün mülkiyet yapısının çift kanallı olması (TÜPRAŞ’ın Koç Holding bünyesinde, STAR Rafineri’nin ise Azerbaycan devlet petrol şirketi SOCAR iştiraki olarak faaliyet göstermesi), bölgeyi Türkiye’nin kalbi haline getirmektedir. Bu iki dev tesis, sadece Türkiye’nin akaryakıt ve petrokimya ürünleri talebini karşılamakla kalmaz, aynı zamanda dış ticaret açığının azaltılmasına da stratejik düzeyde katkı sağlar.

Sektörel Entegrasyon ve Gelecek Vizyonu

  • Petrokimya Sinerjisi: STAR Rafineri’nin üretimi olan nafta gibi kritik hammaddeler, doğrudan yakın konumdaki PETKİM’e girdi sağlayarak entegre bir üretim zinciri oluşturur.

  • Arz Güvenliği: Koç Holding ve SOCAR gibi iki büyük küresel aktörün Aliağa'daki yatırımları, Türkiye'nin enerji arz güvenliğini uluslararası standartlarda garanti altına alır.

  • İstihdam ve İhracat: Bölgedeki tesisler, binlerce kişiye doğrudan ve dolaylı istihdam yaratırken yüksek hacimli ihracat kalemleriyle ülke ekonomisinin dinamosu olmayı sürdürmektedir.

Sonuç olarak, "Aliağa rafinerisi kime ait?" sorusunun tek bir yanıtı yoktur; bölgede Türkiye'nin en büyük sanayi kuruluşlarından biri olan TÜPRAŞ İzmir Rafinerisi (Koç Holding) ile ülkenin en büyük stratejik dış yatırım projelerinden biri olan STAR Rafineri (SOCAR) yan yana ve ülkenin enerji geleceği için omurga görevi görerek faaliyet göstermektedir.